สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ หรือพระเจ้าอู่ทอง (พุทธศักราช ๑๘๙๓ – ๑๙๑๒) ปฐมกษัตริย์ ผู้ทรงสถาปนากรุงศรีอยุธยาเป็นราชธานีเมื่อปีพุทธศักราช ๑๘๙๓ โดยมีศูนย์กลางอยู่ที่ตัวเกาะเมืองพระนครศรีอยุธยาอันเป็นที่ตั้งของพระราชวัง พระอาราม และสถานที่สำคัญของเมือง   รวมทั้งเป็นที่ตั้งของบ้านเรือนราษฎรในสมัยกรุงศรีอยุธยา   โดยการรวบรวมเมืองที่มีความสัมพันธ์ทางด้านเครือญาติเข้าด้วยกัน ทรงขยายขอบเขตทางการเมืองไปยังเมืองต่าง ๆ และทรงวางรากฐานทางด้านการปกครองโดยพระมหากษัตริย์ทรงมีพระราชอำนาจสูงสุดอยู่ที่เมืองหลวง ส่วนเมืองลูกหลวงต่างๆ จะมีการแต่งตั้งเจ้าเมืองไปปกครองในลักษณะเครือญาติ

               สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พุทธศักราช ๑๙๙๑ – ๒๐๓๑) ทรงรวบรวมบรรดาหัวเมืองสำคัญ ที่แต่เดิมอยู่ในการปกครองของสุโขทัย ให้มาอยู่ในการปกครองของอยุธยาได้ และมีการเปลี่ยนแปลงระบบการปกครองครั้งสำคัญ อันเป็นรากฐานการปกครองใหม่ซึ่งถูกใช้เป็นรากฐานการปกครองในระยะต่อๆ มา

               สมเด็จพระมหินทราธิราช (พุทธศักราช ๒๑๑๑ - ๒๑๑๒) ในสมัยนี้กรุงศรีอยุธยาได้แพ้สงครามแก่พม่าเป็นครั้งแรกในปี พุทธศักราช ๒๑๑๒ และตกเป็นเมืองขึ้นของพม่าเป็นระยะเวลา ๑๕ ปี

               สมเด็จพระนเรศวรมหาราช (พุทธศักราช ๒๑๓๓ – ๒๑๔๘) ทรงเป็นกษัตริย์นักรบที่สามารถกอบกู้อิสรภาพของกรุงศรีอยุธยาคืนจากพม่าได้ในปีพุทธศักราช ๒๑๒๗ ชัยชนะจากสงครามครั้งนี้ ส่งผลให้เกิดความมั่นคงและความสงบเรียบร้อยทางการเมืองแก่กรุงศรีอยุธยาในรัชกาลต่อ ๆ มา

               สมเด็จพระนารายณ์มหาราช (พุทธศักราช ๒๑๙๙ – ๒๒๓๑) ทรงเจริญสัมพันธไมตรีกับชาวต่างชาติที่เข้ามากรุงศรีอยุธยาเพื่อประโยชน์ทางการค้า ศาสนา และการเมือง ทำให้ได้รับเอาวิทยาการสมัยใหม่จากชาวต่างชาติเข้ามาใช้ ที่สำคัญได้แก่ รูปแบบและเทคนิคในการก่อสร้างงานสถาปัตยกรรมแบบตะวันตก ซึ่งเห็นได้จากสถาปัตยกรรมทรงตึกสมัยอยุธยาในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และลพบุรี

               สมเด็จพระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ หรือ พระเจ้าเอกทัศ (พุทธศักราช ๒๓๐๑ - ๒๓๑๐) เป็นพระมหากษัตริย์องค์สุดท้ายที่ปกครองกรุงศรีอยุธยา เพราะในรัชกาลนี้ต้องเสียกรุงให้แก่พม่าเป็นครั้งที่ ๒ เมื่อปีพุทธศักราช ๒๓๑๐ ซึ่งส่งผลให้อยุธยาต้องล่มสลายในที่สุด

               กรุงศรีอยุธยาปกครองด้วยระบอบสมบูรณาญาสิทธิราชย์ พระมหากษัตริย์ทรงเป็นพระประมุขที่มีอำนาจสูงสุดในการปกครองแผ่นดิน ทรงปกครองด้วยทศพิธราชธรรม ทรงมอบหมายให้พระบรมวงศานุวงศ์และขุนนางปกครองดูแลเมืองลูกหลวงหลานหลวงต่างพระเนตรพระกรรณ ส่วนเมืองประเทศราชมีเจ้านายในราชวงศ์เก่าปกครองขึ้นตรงต่อเมืองราชธานีกรุงศรีอยุธยา

               สมเด็จพระบรมไตรโลกนาถ (พุทธศักราช ๑๙๙๑ – ๒๐๓๑) ทรงปฏิรูปการปกครองลดทอนอำนาจหัวเมือง ทรงแยกการบริหารราชการแผ่นดินออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ ฝ่ายทหารมีสมุหพระกลาโหมเป็นผู้รับผิดชอบ และฝ่ายพลเรือนมีสมุหนายกเป็นผู้รับผิดชอบ ในฝ่ายพลเรือนนั้นยังแบ่งออกเป็น ๔ กรมหรือจตุสดมภ์ ได้แก่ กรมเวียงหรือนครบาลทำหน้าที่ปกครองดูแลบ้านเมือง กรมวังหรือธรรมาธิกรณ์ทำหน้าที่ดูแลกิจการพระราชวัง กรมคลังหรือโกษาธิบดีทำหน้าที่ดูแลด้านการค้าและการต่างประเทศ กรมนาหรือเกษตราธิการทำหน้าที่ดูแลเรื่องเกษตรกรรม ซึ่งรูปแบบการปกครองนี้ใช้สืบต่อมาตลอดสมัยอยุธยา

               ระบบสังคมอยุธยาเป็นแบบชนชั้น คือ มีชนชั้นสูงหรือมูลนาย ประกอบด้วยพระมหากษัตริย์ ผู้ทรงมีพระราชอำนาจสูงสุดในฐานะองค์พระประมุข ทรงเป็นเจ้าชีวิตและเจ้าแผ่นดิน ระดับรองลงมา คือ พระบรมวงศานุวงศ์ เจ้าเมือง และขุนนาง และชนชั้นล่างคือไพร่และทาส

               ไพร่ คือ พลเมืองสามัญ เป็นคนส่วนใหญ่ของสังคมซึ่งกฏหมายกำหนดให้ไพร่ต้องสังกัดมูลนาย เป็นระบบควบคุมกำลังคนของทางราชการ ไพร่ต้องถูกเกณฑ์แรงงานไปทำราชการให้หลวงปีละ ๖ เดือน แต่หากไพร่คนใดไม่ต้องการจะถูกเกณฑ์แรงงานจะต้องจ่ายเงินหรือสิ่งของเพื่อทดแทนแรงงานเรียกว่า “ส่วย” แรงงานไพร่จะไม่มีเงินเดือนเป็นค่าตอบแทน แต่สิ่งที่ไพร่จะได้รับคือการปกป้องคุ้มครองจากมูลนายที่ตนสังกัด 

               ส่วน ทาส คือ แรงงานของมูลนายตลอดชีวิต อันสืบเนื่องมาจากเหตุผลทางด้านสงคราม ด้านเศรษฐกิจ หรือการสืบสายโลหิต ทาสนั้นจะถูกเลี้ยงดูโดยมูลนายไปตลอดชีวิต

               อาชีพหลักของชาวอยุธยาคือ การเกษตรกรรม โดยมีข้าวเป็นผลผลิตที่สำคัญ สามารถผลิตได้มากเพียงพอสำหรับพลเมืองของประเทศ และยังเป็นสินค้าสำคัญอย่างหนึ่งที่ส่งไปค้ายังต่างประเทศ นอกจากนี้ยังมีสินค้าส่งออกที่สำคัญอื่น ๆ อีกได้แก่ ผลิตผลทางการเกษตร เครื่องสังคโลก และของป่า เช่น งาช้าง หนังสัตว์ ไม้ เครื่องเทศ และแร่ธาตุต่าง ๆ เป็นต้น

               อยุธยาเป็นศูนย์กลางการค้าที่สำคัญในภูมิภาคเอเชียอาคเนย์ มีรายได้จากการค้า ทั้งจากการส่งสำเภาไปค้าขายกับต่างประเทศ และจากการเป็นพ่อค้าคนกลาง โดยราชสำนักตั้งพระคลังสินค้าขึ้นมาผูกขาดสินค้าสำคัญซึ่งพ่อค้าต่างชาติจะต้องซื้อขายกับราชสำนักเท่านั้น

               การค้าขายกับต่างประเทศขึ้นกับกรมคลังมีออกญาศรีธรรมราชเป็นผู้ควบคุมดูแล ในระยะแรกนั้นแบ่งออกเป็น ๒ ฝ่าย คือ กรมท่าขวาสังกัดออกพระจุฬาราชมนตรี ขุนนางแขกซึ่งดูแลการค้ากับโลกตะวันตก ส่วนกรมท่าซ้ายสังกัดพระยาโชดึกราชเศรษฐี ขุนนางจีนซึ่งดูแลการค้ากับโลกตะวันออก ต่อมาในสมัยอยุธยาตอนปลายเมื่อมีชาวยุโรปเข้ามาติดต่อค้าขายมากขึ้นจึงเกิดมีกรมท่ากลางขึ้นมาอีกกรมหนึ่ง มีขุนนางฝรั่งเป็นผู้ดูแล

               ด้านการค้าภายในมีย่านการค้าและตลาดน้อยใหญ่ตั้งอยู่ทั้งในเมืองและนอกเมือง ทำหน้าที่เป็นศูนย์กลางแลกเปลี่ยนสินค้า ตลาดในอยุธยามี ๒ ประเภท คือ ตลาดน้ำขนาดใหญ่มีอยู่ ๔ แห่ง และตลาดบกอีกราว ๗๒ แห่ง

               อยุธยามีการติดต่อสัมพันธ์กับต่างประเทศทั้งในเอเชียและยุโรป ความสัมพันธ์ระหว่างอยุธยาและประเทศเพื่อนบ้านได้แก่ พม่า มอญ เขมร ลาว ญวน และมลายู ส่วนมากเกี่ยวข้องกันทางสังคม วัฒนธรรม เศรษฐกิจ และการค้า ในฐานะบ้านพี่เมืองน้อง เครือญาติ หรือเมืองประเทศราช ซึ่งบ้างครั้งก็เกิดสงครามแย่งชิงความเป็นใหญ่เหนือแผ่นดินของกันและกัน โดยมีพม่าเป็นคู่สงครามที่สำคัญของอยุธยามาโดยตลอด

               ความสัมพันธ์กับประเทศในเอเชียอื่น ๆ เช่น จีน ญี่ปุ่น อินเดีย และเปอร์เซีย มักเกี่ยวข้องในด้านวัฒนธรรมและการค้า โดยเฉพาะอย่างยิ่งชาวจีนและชาวเปอร์เซีย ได้เข้ามารับราชการในกรมคลังดูแลเรื่องการค้าขายกับต่างประเทศให้ราชสำนักอยุธยา

               สำหรับประเทศทางยุโรปนั้น อยุธยาติดต่อกับโปรตุเกสเป็นชาติแรกในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ ราวกลางพุทธศตวรรษที่ ๒๑ หลังจากนั้นก็มีชาวตะวันตกชาติอื่นตามเข้ามาได้แก่ สเปน ฮอลันดา อังกฤษ และฝรั่งเศส เป็นต้น การเข้ามาของชาวตะวันตกมีจุดมุ่งหมายเพื่อการค้าและการเผยแผ่ศาสนาคริสต์ แต่บางครั้งก็กระทบต่ออธิปไตยของอยุธยาบ้าง พระมหากษัตริย์อยุธยาจึงทรงระมัดระวังในการดำเนินนโยบายทางด้านการต่างประเทศ และทรงผูกมิตรกับทุกชาติเพื่อให้มีการคานอำนาจซึ่งกันและกัน

               นอกจากผลดีด้านเศรษฐกิจแล้ว การติดต่อกับประเทศตะวันตกทำให้อยุธยาได้เรียนรู้วิทยาการและเทคโนโลยีสมัยใหม่ เช่นทางด้านการทหาร การสร้างป้อมและกำแพงเมือง การใช้ปืน ความรู้ด้านวิทยาศาสตร์ ดาราศาสตร์ การประปา การจัดสวน และการก่อสร้างแบบยุโรป โดยชาวตะวันตกบางกลุ่มได้เข้ามารับราชการในราชสำนักอยุธยาด้วย

               ศาสนาของชาวอยุธยา คือ พุทธศาสนาแบบหินยาน แต่ศาสนาฮินดู อิสลาม และคริสต์ก็ยังมีอยู่ด้วยเช่นกัน พระมหากษัตริย์ทรงเป็นองค์อุปถัมภ์พระศาสนา พระองค์ทรงอนุญาตให้มีการเผยแพร่ลัทธิศาสนาในแผ่นดินของพระองค์ รวมทั้งทรงให้อิสระต่อประชาชนชาวอยุธยาในการเลือกนับถือศาสนาด้วย

               ในสมัยอยุธยามีวัดในพุทธศาสนากว่า ๕๐๐ แห่ง ที่สร้างขึ้นโดยพระมหากษัตริย์ พระบรมวงศานุวงศ์ ขุนนาง พ่อค้า รวมทั้งประชนทั่วไป วัดนอกจากจะเป็นที่ประกอบศาสนกิจของพุทธศาสนิกชนแล้ว ยังเป็นศูนย์รวมจิตใจของประชาชน เป็นศูนย์กลางด้านการศึกษา และศิลปวิทยาการทุกแขนงไม่ว่าจะเป็นด้านสถาปัตยกรรม ประติมากรรม จิตรกรรม ประณีตศิลป์ และวิจิตรศิลป

               ในสมัยอยุธยาตอนต้น (พุทธศตวรรษที่ ๑๙ – ๒๐) ได้รับอิทธิพลจากศิลปะลพบุรี หรือศิลปะเขมรที่เคยเจริญรุ่งเรืองมาก่อน ในสมัยนี้จึงนิยมสร้างเจดีย์ทรงปรางค์เป็นประธานของวัด และนิยมสร้างพระพุทธรูปด้วยหินทรายและสำริด ด้านจิตรกรรมนิยมเขียนเรื่องพระอดีตพุทธ พุทธประวัติ และทศชาดก ภาพแต่ละตอนนิยมเขียนอยู่ในกรอบสี่เหลี่ยมเรียงเรื่องตามแนวนอน ใช้สีดำ สีขาว สีแดง และสีเหลืองดิน ที่เรียกว่า เอกรงค์ เป็นหลัก

               สมัยอยุธยาตอนกลาง (พุทธศตวรรษที่ ๒๑ – ๒๒) นิยมสร้างเจดีย์ทรงระฆังเป็นประธานของวัด ส่วนงานประติมากรรมนั้นพระพุทธรูปสำริดและปูนปั้นเริ่มได้รับความนิยมยิ่งกว่าหินทราย ด้านจิตรกรรมยังนิยมเขียนเรื่องพุทธประวัติและพบว่าเรื่องอดีตพุทธนิยมเขียนแทนด้วยรูปเจดีย์ โดยมีเทวดาถวายสักการะ ส่วนสีที่ใช้นั้นมีเพิ่มมากขึ้นกว่าระยะแรกคือ สีเขียว และสีชมพู มีการตัดเส้นเพื่อเน้นความสำคัญของตัวภาพ

              สมัยอยุธยาตอนปลาย (พุทธศตวรรรษที่ ๒๒ – ๒๓) เจดีย์ย่อมุมมีวิวัฒนาการถึงที่สุดและนิยมก่อสร้างกันมากกว่าเจดีย์ทรงปรางค์และทรงระฆัง ด้านงานประติมากรรมนิยมสร้างพระพุทธรูปด้วยปูนปั้นและสำริด และนิยมสร้างพระพุทธ-รูปทรงเครื่อง ทางด้านจิตรกรรม เรื่องอดีตพุทธเจ้ายังเขียนอยู่แต่มีขนาดเล็ก เรื่องทศชาติกลับมีความสำคัญมากกว่า และภาพพุทธประวัตินิยมตอนมารผจญ ส่วนเทคนิคการเขียนภาพนิยมแบ่งด้วยเส้นสินเทา และสีที่ใช้นั้น ใช้เหมือนกับสมัยที่ผ่านมาแต่จะเขียนได้สดใสยิ่งกว่า

                เป็นที่ประทับของพระมหากษัตริย์ในสมัยกรุงศรีอยุธยา แต่เดิมตั้งอยู่ในบริเวณที่เป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์ ต่อมาในสมัยพระบรมไตรโลกนาถ พุทธศักราช ๑๙๙๑ โปรดฯให้ย้ายพระราชวังขึ้นไปสร้างใหม่ทางเหนือริมแม่น้ำลพบุรี และอุทิศพระราชวังเดิมให้เป็นวัดพระศรีสรรเพชญ์สำหรับประกอบพระราชพิธีต่างๆ ของพระมหากษัตริย์ มีลักษณะแผนผังแบ่งออกเป็น ๓ ส่วนคือ  เขตพระราชฐานชั้นนอก  เขตพระราชฐานชั้นกลาง  และเขตพระราชฐานชั้นใน ประกอบด้วยพระที่นั่งต่างๆ ได้แก่ พระที่นั่งสุริยาสน์อมรินทร์ พระที่นั่งสรรเพชญ์ปราสาท พระที่นั่งวิหารสมเด็จ พระที่นั่งจักรวรรดิ-ไพชยนต์ พระที่นั่งบรรยงรัตนาสน์ พระที่นั่งตรีมุข และพระที่นั่งทรงปืน เป็นต้น

                เดิมเป็นพระราชวังซึ่งพระเจ้าอู่ทองทรงสร้าง ต่อมาสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถได้ทรงอุทิศให้เป็นวัดสำหรับประกอบพระราชพิธีต่าง ๆ เมื่อปี พุทธศักราช ๑๙๙๑ ภายในวัดประกอบด้วยเจดีย์บรรจุพระบรมอัฐิของสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถและสมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๓ และพระวิหารพระศรีสรรเพชญ์ ที่สร้างขึ้นในรัชสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่  ๒   เมื่อปีพุทธศักราช  ๒๐๓๕   และพุทธศักราช  ๒๐๔๒   ตามลำดับ   โดยภายในพระวิหารหลวงจะประดิษฐาน “พระศรีสรรเพชญ์” ซึ่งพระองค์โปรดให้หล่อขึ้นในปี พุทธศักราช ๒๐๔๓ ส่วนพระเจดีย์อีกองค์หนึ่งนั้นได้รับการสร้างขึ้นในสมัยพระบรมราชาธิราชที่ ๔ เพื่อบรรจุพระบรมอัฐิของสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ พระราชบิดา

               เป็นวัดที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๑ โปรดฯให้สถาปนาขึ้นเมื่อปี พุทธศักราช ๑๙๑๗ แต่มาแล้วเสร็จในสมัยสมเด็จพระราเมศวร มีปรางค์ประธานเป็นที่ประดิษฐานพระบรมสารีริกธาตุ ต่อมาในสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรมปรางค์ประธานได้พังทลายลงมา   และได้รับการปฏิสังขรณ์ในสมัยสมเด็จพระเจ้าปราสาททอง   กระทั่งในสมัยพระบาทสมเด็จพระมงกุฏเกล้าเจ้าอยู่หัว ปรางค์ประธานได้พังทลายลงมาอีกครั้งดังปรากฏสภาพในปัจจุบัน

               เป็นวัดที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒ (เจ้าสามพระยา) โปรดฯให้สถาปนาขึ้นในปีพุทธศักราช ๑๙๖๗ บริเวณที่ถวายพระเพลิงพระศพเจ้าอ้ายพระยาและเจ้ายี่พระยา     พระเชษฐาของพระองค์ซึ่งสิ้นพระชนม์เนื่องจากการรบแย่งชิงราชสมบัติ ภายในวัดประกอบด้วยปรางค์ประธานซึ่งล้อมรอบด้วยระเบียงคด มีพระวิหารตั้งอยู่ทางด้านทิศตะวันออก ส่วนพระอุโบสถตั้งอยู่ทางทิศตะวันตก ภายในกรุปรางค์มีภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยอยุธยาตอนต้น และเป็นที่บรรจุเครื่องราชูปโภคซึ่งทำด้วยทองคำ พระพิมพ์ และของมีค่าอื่น ๆ เป็นจำนวนมาก

               ตั้งอยู่ใกล้กับหนองโสนหรือบึงพระราม   เป็นวัดที่สมเด็จพระราเมศวรโปรดฯ    ให้สถาปนาขึ้นบริเวณที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง) ในปีพุทธศักราช ๑๙๑๒ ต่อมาได้รับการปฏิสังขรณ์ในสมัยสมเด็จพระบรมไตรโลกนาถและสมัยพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศ ภายในวัดประกอบด้วยปรางค์ประธานขนาดใหญ่ มีปรางค์ขนาดเล็ก ๒ องค์ขนาบอยู่ทางทิศเหนือ – ใต้ และมีเจดีย์ประจำมุมทั้งสี่ด้วย

                พระมงคลบพิตรเป็นพระพุทธรูปขนาดใหญ่ ปางมารวิชัย หล่อด้วยทองสัมฤทธิ์และลงรักปิดทอง สันนิษฐานว่าสร้างในสมัยอยุธยาตอนต้น เพราะมีลักษณะศิลปะอู่ทองผสมกับศิลปะสุโขทัย แต่เดิมประดิษฐานอยู่กลางแจ้งด้านทิศตะวันออกนอกพระราชวังหลวง  ถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าทรงธรรม พุทธศักราช ๒๑๕๓  โปรดฯ ให้ชะลอมาไว้ทางด้านตะวันตกและสร้างมณฑปครอบองค์พระ จนถึง พุทธศักราช ๒๒๘๕ สมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศจึงโปรดให้ปฏิสังขรณ์โดยเปลี่ยนหลังคาซึ่งเป็นมณฑปมาเป็นวิหาร

                หรือวังหน้าสมัยอยุธยา อยู่ริมแม่น้ำป่าสักบริเวณลำคูขื่อหน้า สมเด็จพระมหาธรรมราชาธิราชโปรดฯให้สร้างขึ้นราว พุทธศักราช ๒๑๒๐ เพื่อให้เป็นที่ประทับของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ในขณะที่พระองค์ยังเป็นพระยุพราชครองเมืองพิษณุโลก และได้ใช้เป็นที่ประทับของกรมพระราชวังบวรสถานมงคลองค์ต่อมาตลอดสมัยกรุงศรีอยุธยา จนกระทั่งเสียกรุงศรีอยุธยาครั้งที่ ๒ ปี พุทธศักราช ๒๓๑๐ จึงถูกไฟไหม้หมด ต่อมาพระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัวโปรดฯ  ให้ซ่อมแซมฟื้นฟูโดยการสร้างพระราชวังใหม่ซ้อนทับบนรากฐานเดิม  ประกอบด้วยสิ่งก่อสร้างสำคัญได้แก่  พลับพลาจตุรมุข พระที่นั่งพิมานรัตยา และพระที่นั่งพิสัยศัลยลักษณ์ ปัจจุบันกรมศิลปากรได้ทำการอนุรักษ์และปรับปรุงเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติ จันทรเกษม

                เป็นวัดสำคัญประจำราชวงศ์จักรี สมเด็จพระปฐมบรมมหาชนกแห่งพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช ซึ่งแต่เดิมชื่อ ทองดี เป็นผู้สร้างและให้ชื่อว่า “วัดทอง”  ต่อมาเมื่อพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลก ขึ้นครองราชย์เป็นรัชกาลที่ ๑ แห่งกรุงรัตนโกสินทร์แล้ว จึงโปรดฯ ให้เปลี่ยนชื่อใหม่ว่า “วัดสุวรรณดาราราม”  ภายในวัดมีพระอุโบสถและพระวิหารตั้งอยู่คู่กัน ภายในพระอุโบสถมีภาพจิตรกรรมฝาผนังสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้น

                พงศาวดารเหนือระบุว่าเป็นวัดที่พระเจ้าสายน้ำผึ้งเป็นผู้สร้าง และพระราชทานนามว่า “วัดพระเจ้าพระนางเชิง” มีพระเจ้าพนัญเชิง ซึ่งสร้างขึ้นใน ปี พุทธศักราช ๑๘๖๗ ก่อนสถาปนากรุงศรีอยุธยา ๒๖ ปี เป็นพระพุทธรูปปูนปั้นปางมารวิชัย สูง ๑๙ เมตร เป็นพระประธานภายในพระวิหาร  ต่อมาในปี พุทธศักราช ๒๓๙๗ พระบาทสมเด็จพระจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว โปรดฯ ให้ปฏิสังขรณ์ใหม่ทั้งองค์ แล้วพระราชทานนามใหม่ว่า “พระพุทธไตรรัตนายก” ชาวบ้านนิยมเรียกว่า “หลวงพ่อโต”

               เป็นวัดที่สมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๑ (พระเจ้าอู่ทอง)  โปรดฯให้สร้างขึ้นที่บริเวณที่ปลงพระศพเจ้าแก้วเจ้าไทย  ซึ่งสิ้นชีพตักษัยด้วยอหิวาตกโรค เมื่อปี พุทธศักราช ๑๙๐๐ เพื่อให้เป็นสำนักสงฆ์คณะป่าแก้ว ซึ่งปฏิบัติทางวิปัสสนาธุระ และยังเป็นที่จำพรรษาของสมเด็จพระสังฆราชฝ่ายขวาหรือฝ่ายอรัญวาสี ต่อมาในสมัยสมเด็จพระนเรศวรมหาราช ได้กระทำยุทธหัตถีชนะพระมหาอุปราชา จึงโปรดให้สร้าง พระเจดีย์ไว้เป็นที่ระลึก ขนานนามว่า “พระเจดีย์ชัยมงคล” เป็นเจดีย์ประธานทรงกลมขนาดใหญ่ตั้งอยู่บนฐานประทักษิณ มีระเบียงคดล้อมรอบ

                ในพระราชพงศาวดารกรุงศรีอยุธยาระบุว่า   เป็นวัดที่สมเด็จพระบรมราชาธิราชที่ ๒   โปรดฯให้สร้างขึ้นเมื่อปีพุทธศักราช ๑๙๘๑ และได้รับการบูรณะปฏิสังขรณ์ครั้งใหญ่ในสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวท้ายสระในปีพุทธศักราช ๒๒๕๒ – ๒๒๕๖ ภายในวัดประกอบด้วยเจดีย์ประธานทรงระฆังบนฐานประทักษิณซึ่งประดับด้วยประติมากรรมรูปช้างรอบฐาน ส่วนชื่อวัดมเหยงคณ์ สันนิษฐานว่าตั้งชื่อตามมหิยังคณะในลังกาทวีป

                ชาวญี่ปุ่นได้เข้ามาตั้งหลักแหล่งอยู่ในกรุงศรีอยุธยา เพื่อเข้ามาทำการติดต่อค้าขายและเป็นทหารรับจ้าง พระมหากษัตริย์ไทยได้พระราชทานที่ดินและจ้างชาวญี่ปุ่นเพื่อทำสงครามและต่อต้านการกบฏ ชุมชนญี่ปุ่นซึ่งต่อมากลายเป็นชุมชนเลือดผสม จึงเป็นส่วนหนึ่งของสังคมเมืองอยุธยา ปัจจุบันสมาคมไทย – ญี่ปุ่น ได้สร้างอาคารจัดแสดงขึ้นบนบริเวณที่เคยเป็นหมู่บ้านญี่ปุ่นเดิม เพื่อให้เป็นแหล่งท่องเที่ยวและเป็นอนุสรณ์สถานระหว่างไทยและญี่ปุ่น

               เป็นวัดที่สมเด็จพระเจ้าปราสาททองโปรดฯให้สร้างขึ้นในบริเวณนิวาสสถานของพระราชชนนี ในปีพุทธศักราช ๒๑๗๓ เพื่ออุทิศถวายพระราชชนนีและเป็นอนุสรณ์แสดงชัยชนะที่มีต่อเขมร จึงได้สร้างโดยจำลองแบบปราสาทนครวัด ซึ่งประกอบด้วยปรางค์ขนาดใหญ่เป็นประธาน มีปรางค์มุมตั้งอยู่บนฐานไพทีเดียวกัน ล้อมรอบด้วยระเบียงคดซึ่งมีเมรุตั้งประจำอยู่ทุกทิศ แสดงให้เห็นถึงคติเรื่องการจำลองจักรวาลในพุทธศาสนา

                สันนิษฐานว่าเป็นวัดที่สมเด็จพระเอกาทศรถสร้างขึ้น เพื่อบรรจุอัฐิของสมเด็จพระนเรศวรมหาราช จากคำให้การชาวกรุงเก่าระบุว่าวัดวรเชษฐ์นี้ เคยเป็นที่ตั้งค่ายรอบกรุงของพม่าทางด้านตะวันตกเรียกว่า “ค่ายวัดวรเชษฐ์ ค่ายบ้านป้อม” ภายในวัดประกอบด้วยปรางค์เป็นประธานของวัด มีพระอุโบสถตั้งอยู่ทางด้านหลังปรางค์ ส่วนวิหารตั้งเยื้องออกไปทางทิศใต้

              ปรากฏในพระราชพงศาวดารว่า สมเด็จพระราเมศวร  โปรดฯ ให้สร้างวัดนี้ขึ้นเมื่อ  พุทธศักราช ๑๙๓๐  ครั้งถึง พุทธศักราช ๒๑๑๒ พระเจ้าหงสาวดีบุเรงนองยกทัพเข้ามาตีกรุงศรีอยุธยาได้ จึงสร้างเจดีย์องค์ใหญ่ขึ้นเพื่อเป็นอนุสรณ์สถานถึงชัยชนะ    ต่อมาถึงสมัยสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวบรมโกศโปรดฯ    ให้บูรณะปฏิสังขรณ์องค์พระเจดีย์และพระอารามทั้งหมดในปีพุทธศักราช ๒๒๘๘    โดยเฉพาะเจดีย์ประธานพระองค์โปรดให้เปลี่ยนเป็นทรงเจดีย์เหลี่ยมย่อมุมไม้สิบสอง ดังนั้นฝีมืออย่างพม่าเดิมจึงเหลือเพียงฐานประทักษิณเท่านั้น

                ตามตำนานกล่าวว่าพระองค์อินทร์ในรัชกาลสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒   ทรงสร้างขึ้นเมื่อ พุทธศักราช ๒๐๔๗ พระราชทานนามว่า “วัดพระเมรุราชิการาม” ต่อมาเรียกวันภายหลังว่า “วัดหน้าพระเมรุ”  สันนิษฐานว่าสร้างตรงที่ถวายพระเพลิงพระบรมศพพระราชาพระองค์ใดพระองค์หนึ่ง      ภายในวัดประกอบด้วยพระอุโบสถเป็นที่ประดิษฐานพระพุทธรูปทรงเครื่องใหญ่ปางมารวิชัย มีพระนามว่า “พระพุทธนิมิตรวิชิตมารโมลีศรีสรรเพชญ์บรมไตรโลกนาถ”

               เป็นสถานที่ที่ใช้ในการคล้องช้างป่า แต่เดิมเคยมีเพนียดตั้งอยู่ที่วัดซองด้านเหนือของพระราชวังจันทรเกษม ถึงแผ่นดินสมเด็จพระมหาธรรมราชา พุทธศักราช ๒๑๒๓ โปรดให้ขยายกำแพงพระนครด้านตะวันออกไปถึงริมแม่น้ำ จึงทรงย้ายเพนียดไปที่ตำบลทะเลหญ้า หรือตำบลสวนพริกในปัจจุบัน หลังจากเสียกรุงศรีอยุธยาปีพุทธศักราช ๒๓๑๐ แล้ว เพนียดคงถูกทิ้งร้างไป   จนกระทั่งในสมัยต้นรัตนโกสินทร์   พระมหากษัตริย์จึงโปรดฯให้บูรณะเรื่อยมา   เช่น   ในสมัยพระบาทสมเด็จพระพุทธยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช พระบาทสมเด็จพระนั่งเกล้าเจ้าอยู่หัว พระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว และพระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวฯ รัชกาลปัจจุบัน

                ตั้งอยู่ริมแม่น้ำตรงข้ามกับพระนครด้านใต้ ในบริเวณเวียงเหล็กที่พระเจ้าอู่ทอง โปรดฯให้สร้างขึ้นในปีพุทธ-ศักราช ๑๘๙๖ เพื่อเป็นที่ระลึกถึงบริเวณที่พระองค์เคยเสด็จมาประทับอยู่ก่อนสร้างกรุงศรีอยุธยา โบราณสถานสำคัญได้แก่ ปรางค์ประธาน วิหารคด และตำหนักสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ ที่ผนังภายในตำหนักมีภาพเขียนสีในสมัยอยุธยาเรื่องทศชาติ และเรื่องสมเด็จพระพุทธโฆษาจารย์ไปนมัสการพระพุทธบาทที่ลังกาทวีป

               ชาวโปรตุเกสได้เข้ามาติดต่อกับกรุงศรีอยุธยาครั้งแรกในสมัยสมเด็จพระรามาธิบดีที่ ๒ มีอยู่ด้วยกัน ๓ นิกาย คือ นิกายเยซูอิต  นิกายฟรานซิสกัน   และนิกายโดมินิกัน   ได้สร้างหมู่บ้านอยู่บริเวณริมฝั่งแม่น้ำเจ้าพระยาทางด้านใต้ของเกาะเมือง ปัจจุบันบนพื้นที่บริเวณนั้นปรากฏโบราณสถานจำนวน ๓ แห่ง คือ ซานเปาโล ซานโดมิงโก และซานเปโตร โดยโบราณสถานซานเปโตรนั้น เข้าใจว่าเป็นโบสถ์ที่สมเด็จพระเจ้าทรงธรรมโปรดฯให้สร้างขึ้นเพื่อเป็นศาสนสถานของชาวโปรตุเกส นับว่าเป็นโบสถ์คริสต์แห่งแรกที่สร้างขึ้นในแผ่นดินไทย